Türkçe
19 yüzyılın sonları ve 20 yüzyılın başları, Mısır toplumunda kapsamlı bir modernleşme
ve reform arayışına sahne olmuştur. Bu dönüşüm sürecinde, kadının toplumsal konumu ve
eğitimi meselesi, ulusal kalkınma ve ilerlemenin anahtarı olarak merkezi bir yer tutmuştur.
Bu kritik dönemde, Arap dili ve edebiyatının önde gelen şahsiyetlerinden Hıfnî Nâsıf,
sadece bir edebiyatçı ve dilbilimci olarak değil, aynı zamanda kadın meselesine yaklaşımıyla
da dikkat çeken bir reformcu olarak öne çıkmıştır. Onun kadın eğitimine verdiği önem,
dönemin entelektüel çevrelerinde tartışılan reform süreçlerinin önemli bir boyutunu teşkil
etmiştir.
Hıfnî Nâsıf'ın kadın eğitimine yaklaşımı, dönemin yaygın 'medenileşme' tartışmalarının
ötesine geçerek, kadının yalnızca ev içi rollerini pekiştiren bir eğitimden ziyade, onun
toplumsal ve entelektüel potansiyelini açığa çıkaracak kapsamlı bir eğitimi savunmuştur. Ona
göre, kadınların eğitimi, ulusun geleceği ve ahlaki değerlerinin korunması için vazgeçilmez bir
ön koşuldu.
Hıfnî Nâsıf, kadını toplumsal reformun temel anahtarı olarak gören önemli isimlerden
biriydi. Bu yaklaşımını hem özel hayatında, hem çocuklarıyla olan ilişkilerinde, hem de
toplumsal yaşamında açıkça görebiliriz. Kızlar okulunda yaptığı bir konuşmada şöyle demiştir:
"Allah, dünyayı yarattığında her şeyi çift olarak var etti; her türden iki biçim meydana getirdi
ki böylece yaratılışın mükemmelliği bir bütün olsun ve Allah’ın türlerin devamlılığına yönelik
iradesi gerçekleşsin... Kutsal şeriat kadınların meselelerine önem verilmesini teşvik etmişken,
biz Doğuluların çoğu bu konuda ihmalkâr davranmakta, onların eğitimi ve öğretimi
konusunda gereken özeni göstermemektedir. İnsan üç ardışık okulda yetişir: anne okulu,
sanat ve meslek okulu, zaman okulu. Bu okulların temelini ise anne okulu oluşturur... Bu
nedenle kadınların eğitimi büyük önem taşır ki çocuklar hem bu dünya hem de âhiret
yaşamlarında ıslah yoluna yönelsinler ve daha en baştan doğru yolları izlesinler. İşte bu, bizim
Doğulu çocuklarımızın geri kalmasının ve Batılı yaşıtlarının ilerlemesinin temel nedenidir."
Hıfnî Nâsıf'ın kadın eğitimine yönelik bu entelektüel çabalarının en çarpıcı tezahürü,kendi kızı Melek Hıfnî Nâsıf aracılığıyla somutlaşmıştır.
Melek, sadece babasının düşüncelerinin bir mirasçısı olmakla kalmamış, aynı zamanda kendi hayatı ve eserleriyle kadın eğitimi alanında bir rol model ve öncü bir figür olarak tarihe geçmiştir.
Melek Hıfnî Nâsıf, kadının ve toplumun durumunu iyileştirmeyi savunan en önemli kadın
seslerinden biriydi. Kadınların günlük yaşamları, psikolojileri ve manevi ihtiyaçlarına duyarlı,
gerçekliğe dayalı bir yaklaşıma sahipti. Eğitimine Fransız okullarında başladı, ardından es-
Seniyye Okulu’na geçti. 1900’de ilkokul diplomasını alan ilk kız oldu, 1903’te ise öğretmenlik
diploması aldı. Öğretmenlik stajından sonra es-Seniyye’de ders vermeye başladı.
Bâhisetü’l-Bâdiye adıyla tanınan Melek, İngiliz yazar Charlotte Cameron ve Türk yazar
Halide Edip Adıvar gibi Batılı ve Doğulu aydın kadınlarla yakın ilişkiler kurdu. Cameron,
Melek’i “A Woman’s Winter in Africa” adlı eserinde övdü. Ayrıca Melek, Halide aracılığıyla
Türk gazetesi Hürriyet’te yazılar yayımladı.
Melek, kadınların eğitim yoluyla güçlenmesini savundu; kız çocuklarının ilköğretiminin
zorunlu ve ücretsiz olmasını, iyi öğretmenlerin seçilmesini ve ulusal kadın öğretmenlere
öncelik verilmesini istedi. Evlilikte zorla ve erken evliliğe karşı çıktı, nişanlanmada iki tarafın
birbirini görüp tanımasının gerekliliğini vurguladı. Çok eşliliği şiddetle eleştirdi ve kadınların
erkeklere kısmen bağımlı olmamak için eğitim almaları gerektiğini savundu.
Başörtüsü tartışmalarında ise, önceliğin kadının zihinsel ve ruhsal özgürlüğü olduğunu
belirtti; başörtüsünün maddi anlamda kaldırılması ya da sürdürülmesinin kadının kendi kararı
olması gerektiğini söyledi. Ayrıca erkeklerin aile içindeki despot tutumlarını ve çifte
standartlarını eleştirdi. Erkeklerin toplum önündeki nazik ve medeni tavırlarının aksine, aile
içinde otoriter ve sert davranışlarda bulunmalarının doğru olmadığını belirtmiştir. Babaların
aşırı baskıcı tutumlarının çocuklarda ahlaki zaaflara ve korkuya yol açtığını ifade etmiş,
özellikle kız çocuklarının bu durumdan daha çok zarar gördüğünü vurgulamıştır. Erkeklerin
aile içi sorumluluklarını ihmal etmeleri, kadının sosyal ve entelektüel gelişimini engellemekte
ve toplumun genel ilerlemesini olumsuz etkilemekte olduğunu belirtmiştir.
Melek, erken yaşta ve zorla yapılan evliliklere karşı çıkarak, evlilik kararının akıl ve özgür
iradeye dayanması gerektiğini savunmuştur. Kadınların kocalarına boyun eğmesini reddeden
Melek, bu davranışın tarihi cariyelik alışkanlıklarından kaynaklandığını ifade ederek, evlilikte
eşitlik ve karşılıklı saygının önemine dikkat çekmiştir.
Melek Hıfnî Nâsıf, kadın hakları ve eğitimi üzerine makalelerini el-Cerîde gazetesinde
yayımladıktan sonra, bu yazılarını en-Nisâiyyat adlı iki bölümlük bir kitapta topladı. İlk bölüm
basıldı, ancak ikinci bölüm el yazması olarak kaldı. Ayrıca Kadın Hakları adlı başka bir kitabı
da vardı fakat ölümü nedeniyle tamamlayamadı. el-Müeyyed ve el-Cerîde gazetelerinde
yazan, kadınların durumunun düzeltilmesini talep eden ilk Mısırlı kadındı.
Saha düzeyinde ise, 'Kızılay' derneğinin ilk çekirdeğini oluşturan bir hemşirelik derneği
kurdu ve evinde kızlara hemşirelik kurallarını öğreten bir okul açtı. Yoksul kızlar için bir atölye
ve barınak inşa etmeyi içeren büyük bir hizmet projesi planı hazırladı ve kendi mülklerinden
otuz beş dönümü bu projeye harcamak için tahsis etti, ancak ani ölümü bu projenin
tamamlanmasını engelledi.
Melek Hıfnî Nâsıf’ın yazıları, kadınların sosyal hayatta ve aile içinde eşit haklara sahip
olmalarının önemini ortaya koymaktadır. Eğitim reformları, evlilikte özgürlük ve eşitlik
talepleri ile aile içi otoriter yapının eleştirisi, onun düşüncelerinin temel taşlarını oluşturur.
Melek, Arap kadın hareketinin erken dönemlerinde kadınların özgürleşmesi için hem bireysel
hem de toplumsal dönüşümün gerekliliğini savunmuştur. Çalışmaları ve düşünceleri,
Mısır’daki kadın hareketinin öncüsü olarak önemli bir miras bıraktı. Mısır kadın hareketinin
tohumlarını ekti ve Huda Şa'ravi neslinin ve sonraki nesillerin yolunu açtı.
Betül Koca
Arapça Öğretmeni