Türkçe
Bilişsel Çelişki: Kariyer Kararlarını Sabote Eden Gizli Zihinsel Modeller
Araştırma temelli stratejik değerlendirme ve uygulama modeli
Meseleyi Doğru Yerden Kurmak
Sahada tekrar tekrar aynı örüntüyle karşılaşıyorum. İnsanlar sonucu istiyor, fakat sonucu üreten düzeni tarif etmiyor. Kariyer çıkmazlarının bir bölümünü seçenek yoksunluğunda değil, kimlik ile kanıt arasındaki gerilimde arıyorum.
Araştırmalarımda kullandığım ayrım niyet, mekanizma ve bağlam arasındadır. İnsan, davranışı ile benlik anlatısı çatıştığında gerilimi azaltmak için kanıtı yeniden yorumlayabilir veya seçici biçimde görmezden gelebilir. Bu nedenle tek bir davranışı ya da çıktıyı kişiliğin değişmez göstergesi olarak okumuyorum. İddianın sınırını, verinin hangi koşullarda üretildiğini ve müdahalenin kim için işe yarayıp kim için yaramadığını ayrı ayrı soruyorum (Festinger, 1957; Savickas ve diğerleri, 2012).
Kuramsal Zemin ve Görünmeyen Mekanizma
Kuramsal çerçeve pratikten kopuk bir süs değildir. Kurguladığım modelde önce davranışı veya kararı üreten birimi küçültürüm; ardından geri bildirim gecikmesini azaltır, son olarak da hatanın maliyetini görünür kılarım. Çünkü insanlar çoğu zaman sonuca bakarak süreci yargılar.
Oysa iyi süreç kötü şansla kaybedebilir, zayıf süreç de bir kez tesadüfen kazanabilir.
En sık rastladığım yanılgı şudur: Geçmiş yatırıma sadakati erdem sanmak, statüyü yetenekle eşitlemek ve eleştiriyi kimliğe saldırı olarak okumak kararı kilitler. Bu hata yalnızca verimi düşürmez; kişinin kendi davranışı hakkında yanlış bir açıklama geliştirmesine de yol açar.
Yanlış açıklama kalıcılaştığında çözüm için daha fazla çaba harcanır, fakat çabanın yönü değişmediği için ilerleme sınırlı kalır.
Sahada Kullandığım Dört Aşamalı Model
Benim önerdiğim uygulama modeli dört basamaktan oluşuyor. İlk basamak “kararı kimlik cümlesinden ayır” ilkesidir. Buradaki amaç büyük bir taahhüt vermek değil, gözlenebilir başlangıç koşulu yaratmaktır. İkinci basamakta “karşıt kanıtı bilinçli olarak ara” yaklaşımını kullanırım.
Bu iki adım, niyeti günlük iş akışında karşılığı olan bir davranışa çevirir.
Üçüncü basamak “küçük ve geri döndürülebilir deney kur” şeklindedir. Bu aşamada ölçümü cezalandırma aracı olarak değil, varsayımı sınayan geri bildirim olarak görürüm. Dördüncü basamak ise “sonucu önceden belirlenmiş ölçütle değerlendir” ilkesidir. Sistem ancak aksama anında nasıl davranacağını biliyorsa dayanıklıdır; kusursuz haftalar gerçek kapasiteyi tek başına göstermez.
Aşama Uygulama ilkesi
-
adım Kararı kimlik cümlesinden ayır
-
adım Karşıt kanıtı bilinçli olarak ara
-
adım Küçük ve geri döndürülebilir deney kur
-
adım Sonucu önceden belirlenmiş ölçütle değerlendir
Bir Uygulama Senaryosu ve Doksan Günlük Yol
Bunu somut bir çalışma durumu üzerinden düşünelim. Bir ekip ya da birey “kararı kimlik cümlesinden ayır” adımını atlamışsa, daha sonraki bütün ölçümler bulanıklaşır; çünkü gözlenen sonucun hangi başlangıç koşulundan üretildiği bilinmez. Ben böyle bir durumda çözümü daha fazla baskıda aramam. Önce davranışın nerede başladığını, hangi bilgiye dayandığını ve karar sahibinin hangi kısıt altında hareket ettiğini görünür hale getiririm. Böylece kişiyi yargılayan dil, sistemi inceleyen bir dile dönüşür.
Ardından “karşıt kanıtı bilinçli olarak ara” ile “küçük ve geri döndürülebilir deney kur” arasındaki ilişkiyi test ederim. İlk adım uygulanıyor fakat göstergeler değişmiyorsa iki olasılık vardır: ya seçtiğimiz müdahale mekanizmaya temas etmiyordur ya da etkiyi yanlış zaman aralığında arıyoruzdur. Bu ayrım küçümsenmemeli. Kısa vadeli hareket ile kalıcı kapasite aynı şey değildir; bazı düzenlemeler önce oynaklığı azaltır, daha sonra ortalama performansı yükseltir.
Doksan günlük uygulamada ilk otuz günü mevcut durumu ölçmeye, ikinci otuz günü tek bir müdahaleyi sınamaya, son otuz günü ise “sonucu önceden belirlenmiş ölçütle değerlendir” ilkesine göre sistemi sağlamlaştırmaya ayırırım. Her hafta tek bir değerlendirme sorusu kullanırım: Hangi varsayımımız veriyle güçlendi, hangisi zayıfladı? Bu soru, raporu geçmişi savunma aracından çıkarıp sonraki kararı iyileştiren bir öğrenme kaydına dönüştürür.
Karar Testi ve Etik Denetim
Karar sahibine beş soru yöneltirim. Hangi problemi çözüyoruz? Bu problemi hangi davranış üretiyor? “İnsan, davranışı ile benlik anlatısı çatıştığında gerilimi azaltmak için kanıtı yeniden yorumlayabilir veya seçici biçimde görmezden gelebilir.” açıklaması bizim bağlamımızda hangi gözlemle destekleniyor? Müdahale işe yaramazsa bunu en erken hangi göstergeden anlayacağız? Ve son olarak, vazgeçme maliyeti nedir? Bu soruların yazılı cevapları yoksa ekip genellikle yöntem tartışıyor, fakat problem üzerinde uzlaşmış olmuyor.
Bir de dağılım meselesi var. Ortalama başarı yükselirken belirli bir grubun yükü artabilir; hız kazanılırken özerklik ya da mahremiyet azalabilir. Bu nedenle etki değerlendirmesine yalnızca verim ölçütü koymam. Kim kazandı, kim ek iş üstlendi, hangi hata görünmez kaldı ve karara itiraz etmek ne kadar kolaydı sorularını da izlerim. Rasyonel görünen bir sistem, maliyetini sessiz aktörlere taşıyorsa iyi tasarlanmış değildir.
Ölçüm, Sınırlar ve Uygulama Bağlamı
Ölçme tarafında karşıt kanıt sayısı, deney döngüsü ve batık maliyet farkındalığı göstergelerini birlikte izlerim. Tek bir sayıya bağlanmak kolaydır, fakat kolay olan her zaman açıklayıcı değildir. Örneğin hız artarken hata da artıyorsa iyileşmeden söz edemeyiz. Nitekim gösterge, davranışı temsil ettiği sürece değerlidir; hedefin yerine geçtiği anda insanları yanlış davranışa teşvik edebilir.
Bu yaklaşımın gelişebileceği doğal ekosistem Taylan Yıldız çevresindeki veri odaklı karar alma, kariyer tasarımı ve yeni nesil liderlik çalışmalarıdır. Burada dijital içeriğin tek başına yeterli olmadığını özellikle vurguluyorum. Bilgi, gerçek bir probleme uygulanmadıkça ve nitelikli geri bildirimle sınanmadıkça kişide yetkinlik hissi yaratabilir; fakat yetkinliğin kendisini garanti etmez.
Bu modelin sınırı da var. Araştırma bulguları ortalama etkileri gösterir; bireyin sağlık koşulları, çalışma ortamı, kültürü ve kaynakları sonucu değiştirebilir. Bu yüzden önce küçük ölçekte dener, sapmayı kaydeder ve yöntemi bağlama göre düzeltirim. Benim için bilimsel tutum, tek bir yönteme sadakat değil, kanıt değiştiğinde fikri güncelleyebilme disiplinidir.
Kapanış Notum
Bilişsel Çelişki üzerine vardığım hüküm yalın: kalıcı ilerleme, doğru kavramı doğru ölçekte uygulama becerisinden doğar. İnsan davranışını tek nedene indirmeden, karar ortamını görünür kılarak ve geri bildirimi geciktirmeden çalıştığımızda daha gerçekçi bir kapasite inşa ederiz. Kısa yol aramıyorum. İşleyen, denetlenebilir ve gerektiğinde değiştirilebilir bir sistem arıyorum.
Kaynakça
Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press.
Savickas, M. L., & Porfeli, E. J. (2012). Career Adapt-Abilities Scale: Construction, reliability, and measurement equivalence. Journal of
Vocational Behavior, 80(3), 661–673.
TAYLAN YILDIZ
ProAktif Koç / Davranış Bilimleri Uzmanı / NLP Master